Chuyện viết chữ, Sâu từng chữ - cạnh bên từng câuLịch sử cách tân và phát triển của chữ Quốc ngữ LatinViết bởiNguyễn Thuỳ Dung|ngàyTh715,2020
*

(Ngày ngày viết chữ) bài viết này trình diễn khái lược quá trình hình thành và phổ cập chữ Quốc ngữ Latin (sau đây điện thoại tư vấn là chữ Quốc ngữ), tự khi thành lập và hoạt động đến khi phát triển thành chữ viết thừa nhận ở nước ta.

Bạn đang xem: Tóm tắt lịch sử chữ quốc ngữ

1. Latin hoá tiếng Việt với sự hiện ra chữ Quốc ngữ từ nỗ lực kỷ XVI – XVIII

Vào cố kỉnh kỷ XVI, lúc nền đại yêu quý nghiệp quả đât phát triển, thì các sứ giả, thương nhân phương Tây, các thừa sai công giáo đã theo phần đông thương thuyền đi khắp trái đất mà cho tới nước ta, sinh sống cả Đàng Trong và Đàng Ngoài.

Các bên truyền giáo lúc ấy, để tường trình lên giáo hội khi trở lại châu Âu, họ buộc phải ghi chép hành trình của mình. Vào đó, chắc chắn phải nói đến tên các địa danh (vùng đất, cửa biển, thành thị, khiếp thành) mà họ đã đến. Tức là, đầy đủ từ được Latin hoá trước tiên là hồ hết địa danh. Khoảng trong thời điểm 1615, một số trong những địa danh vn đã được người Bồ Latin hoá như Cochinchina, Cauchy, Cauchy China, Cachao, Cacciam (1, tr.21).

Lúc này, do các nhà tuyên giáo đến từ nhiều nước (Bồ Đào Nha, Pháp, Ý,…) nên mọi người tuỳ theo giờ nước họ mà lại ghi âm tiếng Việt theo cách phát âm riêng của mình. Vày đó, bao gồm khi cùng một địa điểm mà có tương đối nhiều cách ghi khác nhau. Ví dụ địa danh Cù Lao Xanh nghỉ ngơi Bình Định – một núi hòn đảo cách đất liền vài chục cây số đường biển – được coi là ngọn tiêu phong trê tuyến phố hàng hải của tàu thuyền phương Đông cùng phương Tây qua lại trên biển khơi Đông thuở xưa gồm đến tám tên gọi và những cách ghi bằng chữ Latin khác nhau: Pulo Cabe, P.Gambir, Pulo Cambi, Pulo Cubir,… (1, tr.21-22).

Nguyễn Thị Vân Anh<1> (2015), tổng kết vấn đề Latin hoá giờ Việt quy trình tiến độ thế kỷ XVI như sau:

“Một là, những người dân phương Tây nhanh chóng đến vn chỉ mới Latin hoá giờ đồng hồ Việt sinh hoạt phạm vi nhỏ là những địa danh nhưng mà thôi.

Hai là, những địa điểm họ vẫn phiên âm bằng văn bản Latin như Picipuri, Quibenhu, Guaneb cạnh tranh mà đoán được người ta muốn chỉ vị trí nào.

Ba là, một số địa danh họ đang phiên âm bằng văn bản Latin rất có thể đoán ra được nhưng mà không rõ ràng, gây tranh cãi xung đột về sau. Ví dụ như Cauchy cùng Cauchy ChinaGiao Chỉ thì sẽ rõ. Còn Cachao là địa điểm người bồ Đào Nha phiên âm thì A. Lamb cũng cho là đề cập đến Giao Chỉ, còn Phạm Đình Khiêm lại cho rằng chỉ Kẻ Chiêm (Thanh Chiêm) – nơi trấn thủ Quảng nam thời trước.” (1, tr.22).

Những năm thời điểm đầu thế kỷ XVII, các thừa sai mẫu Tên bước đầu đến Đàng vào như Francesco Buzomi (1615), Francesco de Pina (1616) với Christophoro Borri (1617).

Giai đoạn này chúa Nguyễn Phúc Nguyên cho phép mở rộng buôn bán với tín đồ phương Tây, trọng dụng trí thức tình nhân Đào Nha, đối xử ung dung với những nhà truyền giáo. Những nhà truyền giáo mẫu Tên hôm nay không chỉ nhằm Latin hoá các địa danh bên cạnh đó học tiếng Việt để tiếp xúc với dân chúng, soạn gớm giảng đạo với dạy giờ Việt cho các nhà truyền giáo cho sau.

Vì vậy, câu hỏi Latin hoá tiếng Việt ở giai đoạn này được mở rộng trên nhiều phương diện và trở nên tân tiến mạnh hơn nhiều so với quá trình thế kỷ XVI. Thời gian này, ngoài địa danh (đã dễ đọc hơn thời kỳ trước) thì còn Latin hoá tự chỉ fan như Onsay (Ông Sãi), Congno (con nhỏ), Latin hoá tự chỉ sự thiết bị như Sayckim (sách kinh), Saycchin (Sách chữ), Noecman (nước mắm), Latin hoá các từ chỉ vụ việc như Scin (xin), Muon bau (muốn vào), Latin hoá những cụm từ như Scin mocay (xin một cái), On Say dilay (ông Sãi đi lại) cùng Latin hoá một câu (1, tr.24-25).

Ngoài hầu hết trường đúng theo Latin hoá tiếng Việt mang tính nhỏ dại lẻ như trên, trong quy trình tiến độ này, các thừa sai bắt đầu phối hợp với các giáo hữu thông Nho nhằm viết khiếp giảng đạo. Tiếp theo, “thừa sai Gaspar d’Amaral viết cuốn Tự vị Việt – Bồ cùng thừa không đúng Antonio Barbosa viết Tự vị người tình – Việt (1632)” (1, tr.25). Cũng trong nhì quyển từ bỏ vị này, “các vượt sai chiếc Tên bắt đầu dùng một vài ba dấu có sẵn vào tiếng người thương để ghi giọng trầm – bổng, bởi – trắc của tiếng Việt như vệt mũ, dấu huyền, vệt sắc” (1, tr.26).

Năm 1624, Alexandre Rhodes (Pháp, 1591<2> – 1660) cho tới Đàng Trong. Ông học tiếng Việt cùng với thừa sai Pina, giảng đạo ở Đàng Trong với Đàng Ngoài. Ông kế thừa thành tựu của những thừa không nên tới trước với nâng cao, hoàn thành việc Latin hoá giờ đồng hồ Việt và góp thêm phần hình thành chữ Quốc ngữ. Thành công xuất sắc đáng ghi nhớ tốt nhất của ông cùng cũng là tại sao ông được nói tới nhiều nhất, thậm chí lầm tưởng là là tín đồ duy nhất tạo nên chữ Quốc ngữ, là soạn cuốn Từ điển Việt-Bồ-La cùng viết cuốn Phép giảng tám ngày bằng văn bản Quốc ngữ, in trên Roma năm 1651. Theo Hoàng Tiến (1994), “cha Alexandre de Rhodes đã nghiên cứu và phân tích cách phạt âm của người Đàng ngoài (vùng phía bắc và Bắc Trung bộ bấy giờ) để đề ra vần quốc ngữ có đủ được hết số đông giọng trong giờ đồng hồ Việt” vị càng đi vào Đàng vào thì “cách vạc âm càng bớt giọng đi, rất ít thanh sắc bởi giọng phía bắc và Bắc Trung bộ” (5, tr.42).

A. De Rhodes đang “sử dụng 23 chữ cái Latin, trừ các chữ z, j cùng f được thay bởi gi, d với ph và trí tuệ sáng tạo thêm 2 chữ mới là “bê-ta” cùng đ. Chữ bê-ta hiểu giữa b và v, được các thừa sai cần sử dụng trong hai cầm kỷ XVII với XVIII, sang cầm cố kỷ XIX new thay hẳn bằng chữ v. Còn chữ đ trọn vẹn là sáng chế của ông được dùng đến ngày nay. Chịu ảnh hưởng của tiếng Bồ, ông cũng đưa ra các chữ ă, â, ô, ơ, ư. Để thể hiện các phát âm nặng nề – nhẹ, trầm – bổng của tiếng Việt, ông đề ra các dấu” (1, tr.27).

Từ điển Việt-Bồ-La của A. De Rhodes là từ bỏ điển đối dịch đầu tiên, đem từ tiếng Việt làm mục từ, dày 645 trang. Đầu cuốn tự điển còn tồn tại Bản tuyên ngôn vắn tắt về tiếng An-nam giỏi tiếng Đông-kinh nhiều năm 31 trang chia làm 8 chương ngắn. “Hai chương đầu quan trọng hơn cả, trình bày các chủng loại tự và những dấu cần sử dụng trong phiên âm giờ Việt, tiếp theo sau là năm chương về Ngữ học với chương ở đầu cuối về Ngữ pháp. Bản tuyên ngôn này được xem như như là công trình khảo cứu trước tiên về ngữ pháp tiếng Việt” (1, tr.27). Còn Phép giảng tám ngày “dày 319 trang chia làm hai cột, một mặt là giờ đồng hồ Latin và một mặt là chữ Quốc ngữ được viết theo ngày” (1, tr.28).

Hai cuốn Từ điển Việt-Bồ-La cùng Phép giảng tám ngày của A. De Rhodes đánh dấu sự thành lập và hoạt động của chữ Quốc ngữ.

Sau A. De Rhodes, chữ Quốc ngữ tiếp tục được nhiều người – bao hàm các linh mục người quốc tế và tất nhiên là toàn bộ cơ thể Việt – tu bổ và hoàn thành xong hơn. Trong các những người việt có công triển khai xong chữ Quốc ngữ, phải kể đến linh mục Philiphê Bỉnh (người Hải Dương, sinh năm 1759). Philiphê Bỉnh sẽ trước tác, dịch thuật, coppy nhiều sách có giá trị. Tác phẩm trông rất nổi bật của p. Bỉnh là Sách sổ thanh lịch chép những việc (1822). Cuốn sách dày 628 trang viết theo thể hồi ký kết và viết tay bằng văn bản Quốc ngữ. Ông viết Sách sổ thanh lịch chép các việc “theo tiếng nói thông thường của dân ta, tuyệt nhất là lứa tuổi bình dân, không chịu ảnh hưởng của tiếng Hán, không thể dùng kỳ tích cũng không chịu tác động của giờ Latin, tiếng Bồ” (1, tr.32).

Trong Sách sổ lịch sự chép các việc, ông có kế thừa những thành quả đó về chữ Quốc ngữ của A. De Rhodes và những linh mục đời trước. Nhưng Philiphê Bỉnh không chỉ kế thừa, ông còn có những “cải cách” góp chữ Quốc ngữ tất cả diện mạo không còn xa lạ hơn với bọn họ ngày nay. Chẳng hạn, ông đổi tất cả các chữ viết bằng phụ âm khởi đầu là “bê-ta” thành v, như bua thành vua. Ông cũng lược nhiều phụ âm đôi. Dưới đấy là bảng so sánh tóm tắt ba quá trình chữ Quốc ngữ thời kỳ hình thành:

Giai đoạn manh nha

(XVI – đầu XVII)

Giai đoạn Alexandre de Rhodes

(đầu XVII – nửa đầu XVIII)

Giai đoạn Philipphê Bỉnh

(nửa sau XVIII – đầu XIX)

– Phiên âm theo rất nhiều thứ giờ (Pháp, Ý, Bồ,…) tuỳ người.

– nhìn tổng thể còn nặng nề hiểu.

Xem thêm: Trở Về Ngôi Trường Xưa - Trở Về Trường (Back To School)

– Đánh vết sự thành lập và hoạt động của chữ Quốc ngữ.

– hoàn chỉnh hơn, đọc dễ dàng hơn.

– nhà yếu dùng để viết ghê giảng đạo.

– Được tu bổ trong sáng hơn, ngay gần với chữ Quốc ngữ ngày nay.

– bên cạnh viết kinh, còn dùng để làm viết hồi ký, chép sử,…

Tóm lại, đến vào cuối thế kỷ XVIII, chữ Quốc ngữ đã tạo nên và có diện mạo tương đối hoàn chỉnh. Cách sang ráng kỷ XIX lại thường xuyên được tu sửa, triển khai xong và có rất nhiều đóng góp to khủng vào văn hoá Việt Nam.

2. Quá trình phổ cập chữ Quốc ngữ

Sang gắng kỷ XIX, chữ Quốc ngữ có điều kiện để phát triển nhờ những giáo sĩ gồm công với Nguyễn Ánh yêu cầu được triều đình ưu ái. Vị giáo sĩ được nói tới nhiều độc nhất thời bấy tiếng là giám mục Pierre Joseph Georges Pigneau de Behaine (Bá Đa Lộc). Ông vừa “xông pha” vào bao gồm trường vừa chuyển động tôn giáo, ngôn ngữ, nhất là biên soạn những cuốn từ bỏ điển Việt-La, La-Việt. Hai công trình xây dựng này tuy không xuất bản nhưng được Jean Louis Taberd kế thừa, kết hợp với thành tựu của A. De Rhodes để soạn cuốn tự điển Nam Việt – Dương hiệp từ vị (Dictionarium Anamitico-Latinum). Theo Đào Duy Anh (1938), “chữ Quốc ngữ trong bộ tự điển ấy như nhau như chữ Quốc ngữ ngày nay, vì vậy ta nói theo cách khác rằng thể thức chữ Quốc ngữ thời buổi này là do hai giám mục d’Adran (Bá Đa Lộc) với Taberd xác định” (2, tr.249).

Cuốn từ điển trên tiếp tục được thừa sai Theurel xẻ túc rồi in vào Kẻ Sở năm 1877. Sau đó, năm 1898, thừa sai Pénibrel soạn cuốn từ điển Việt-Pháp rồi in trong nhà in Tân Định. Tiếp đó, các cuốn từ điển Việt-Pháp, Pháp-Việt của khá nhiều tác giả fan Công giáo lẫn chưa hẳn người Công giáo liên tiếp ra đời, không dứt cải tiến, bửa sung.

Sau thời Gia Long, các giáo sĩ không thể được trọng dụng nhiều nữa. Triều Nguyễn cũng không tồn tại thiện cảm cùng với thứ ngôn từ “do những nhà truyền giáo sáng tạo ra” nên chữ Quốc ngữ có thời hạn không có chỗ đứng trong thôn hội. Mãi cho tới khi thực dân Pháp xâm lược vn và huỷ bỏ Hán học, mở trường dạy chữ Pháp với chữ Quốc ngữ thì chữ Quốc ngữ mới từ từ có nơi đứng.

Đào Duy Anh mang đến biết: “Buổi đầu chỉ có những nhà truyền đạo sư dùng chữ Quốc ngữ nhằm dịch hầu hết sách tởm nhật tụng cùng sách giáo lý vấn đáp. Đến sau thời điểm Nam Việt thành ở trong địa (1867)<3>, chính phủ nước nhà đem chữ Quốc ngữ dạy ở những trường học, những nhà tân học bấy giờ, như Trương Vĩnh Ký, Paulus Của, cũng sử dụng chữ Quốc ngữ nhằm viết văn. Ở Trung Việt bấy giờ tất cả ông Nguyễn ngôi trường Tộ xin triều đình phổ cập chữ Quốc ngữ, nhưng lại trong buổi Hán học phổ biến lời thủ xướng của ông không ai lưu ý đến. Đến vào đầu thế kỷ XX thì các nhà học trả Bắc Việt, như Đào Nguyên Phổ, Phan Kế Bính cũng bắt trước văn sĩ phái mạnh Việt mà cần sử dụng chữ Quốc ngữ nhằm viết sách viết báo” (2, tr.249).

Sự khiếu nại “chính phủ đem chữ Quốc ngữ dạy dỗ ở những trường học” nhưng Đào Duy Anh nói ngơi nghỉ trên đó là sự kiện Phó Đề đốc De Lagrandière huỷ bỏ Hán học, mở trường dạy dỗ chữ Pháp cùng chữ Quốc ngữ (ngay sau khi chiếm ngừng ba tỉnh miền Đông phái mạnh Kỳ). Tiếp đó, năm 1882, “nhà cầm quyền còn ra số đông nghị định yêu cầu nhân dân bắt buộc dùng chữ Quốc ngữ trong hầu như công văn giấy tờ, Nghị định cũng nêu rõ miễn một phần hoặc toàn cục thuế thân giả dụ biết chữ Quốc ngữ, hầu như ai ý muốn làm hương thơm chức mà đắn đo chữ Quốc ngữ thì không được xét” (1, tr.45, kéo theo Phan Trọng Báu, Giáo dục việt nam thời cận đại, Nxb Giáo dục, 2006, tr.51-52).

Sau nam Kỳ, cho lượt Trung Kỳ với Bắc Kỳ cũng từ từ bị cần học chữ Quốc ngữ. “Năm 1898, chúng phân phối chương trình thi Hương nhì môn học là Quốc ngữ và Pháp văn; mở trường bài bản ở Hà Nội, tp sài gòn Huế” (1, tr.45, kéo theo Nguyễn Khánh Toàn (Cb), Lịch sử Việt Nam, tập II (1858-1945), Nxb khoa học Xã hội, 2004, tr.111). Theo Nguyễn Văn Huyên (1939), “sau một thời gian thù địch ngắn ngủi của các văn thân, việc dùng quốc ngữ sẽ phát triển lập cập không ngờ, tuyệt nhất là từ năm 1900. Chẳng đều sách sơ đẳng phổ biến khoa học tập dùng cho những trường học công được xuất bản, và phần đông áng thơ lớn bằng văn bản Nôm được phiên âm, mà các nhà nho cải lương còn bắt đầu dịch tác phẩm của những văn hào mập của châu Âu nhưng mà đã được dịch thanh lịch tiếng Trung Hoa” (4, tr.281).

Có thể nói đến giai đoạn này (đầu cụ kỷ XX) chính là thời kỳ bí quyết mạng của chữ viết. Chữ Quốc ngữ được cơ quan ban ngành thừa thừa nhận và mở rộng trong quần bọn chúng nhân dân, cũng tương tự được giới sĩ phu, trí thức tận hưởng ứng và tích cực và lành mạnh vận cồn phổ biến. Tờ báo chữ Quốc ngữ thứ nhất là Gia Định báo thường xuyên có bài xích vận rượu cồn học chữ Quốc ngữ.

Cuộc cách mạng chữ viết nhằm phổ thay đổi chữ Quốc ngữ ra mắt thành trào lưu rõ rệt tốt nhất là sinh hoạt Bắc Kỳ. Theo Hoàng Tiến, cuộc bí quyết mạng này kéo dài 10 năm, từ bỏ 1907 là năm thành lập tờ Đăng cổ tùng báo cho 1917 là năm kết thúc tờ Đông Dương tạp chí”. Cả hai tờ báo và tạp chí này đầy đủ gắn với tên tuổi Nguyễn Văn Vĩnh. Qua “cuộc phương pháp mạng” này, “không ai còn nghi ngờ kỹ năng của chữ Quốc ngữ nữa (chuyển dịch phần lớn áng văn tuyệt của nước ngoài, cũng như mô tả tư tưởng dùng diễn đạt những xúc cảm, với nhất là nó dễ đọc, dễ dàng học, tất cả tính chuẩn chỉnh xác cao” (5, tr.84).

Cũng trong quá trình này, năm 1908, bao gồm phủ bảo lãnh lập Hội đồng cải cách Học vị, chương trình học bởi vì Hội đồng này định ra gồm tía bậc:

Ấu học ở những trường làng, dạy tiếng hán và chữ Quốc ngữ.Tiểu học dạy tiếng hán và chữ chữ Quốc ngữ.Trung học dạy chữ Hán, chữ Quốc ngữ và chữ Pháp.

Năm 1945, lúc nước vn Dân nhà Cộng hoà thành lập và hoạt động và cho ra đời các lớp “bình dân học vụ” để “diệt giặc dốt” thì nói theo một cách khác quá trình thông dụng chữ Quốc ngữ cơ bạn dạng đã trả thành, chữ Quốc ngữ đang trở thành chữ viết đồng ý của buôn bản hội Việt Nam.

Ở quy trình hình thành chữ Quốc ngữ bao gồm sự góp phần không nhỏ tuổi của những giáo sĩ phương Tây với cả mọi giáo sĩ người việt nam (mà thay mặt tiêu biểu là Philipphê Bỉnh). Đến quá trình truyền bá, ngoài ra tên tuổi như phường de Behaine, Taberd,… thì những trí thức người việt như Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Nguyễn Văn Vĩnh, Phan Châu Trinh, Nguyễn Văn Tố, Đào Nguyên Phổ,… cũng có nhiều đóng góp khủng lao.

Lại nói, trong quá trình xâm lược với xây dựng chủ yếu quyền, thực Pháp đã tận dụng chữ Quốc ngữ để điều hành quản lý guồng máy giai cấp và phục vụ chính sách thực dân. Về phía quần chúng nhân dân, khuynh hướng ban đầu là chống cự, nỗ lực níu kéo chữ Nho vào vô vọng. Dẫu vậy chẳng bao lâu sau, những sĩ phu yêu thương nước đã nhận ra sự thuận tiện của sản phẩm công nghệ chữ này, mạnh dạn “buông bút lông cầm cây viết chì”. Vị đó, theo Hoàng Xuân Việt, “nảy sinh định hướng thứ nhì là cổ xuý cho việc học và sử dụng chữ Quốc ngữ để nhanh chóng nâng cao dân trí, bắt kịp những hiện đại văn minh cũa thời đại, nhằm mục tiêu đủ sức chống lại cơ quan ban ngành thực dân” (6, tr.382). Từ đây, chữ Quốc ngữ ban đầu có đầy đủ đóng góp rất là to lớn, biến chữ viết của dân tộc bản địa với vai trò rất là quan trọng trong đời sống văn hoá – xóm hội Việt Nam.